chin và gin chỉ khác nhau một chữ cái khi viết — nhưng khi nói ra, chúng có thực sự khác nhau không?
chin (cằm) và gin (rượu gin) chỉ khác nhau một chữ cái, và với rất nhiều người học, hai từ này cuối cùng lại phát ra giống hệt nhau. cheap (rẻ) và jeep (xe jeep) cũng vậy. batch (một lô) và badge (huy hiệu) cũng thế. Đây là những từ chẳng liên quan gì đến nhau, nhưng người nghe lại không thể phân biệt được bạn vừa nói từ nào.
Hai âm được tạo ra gần như giống hệt nhau
/tʃ/ (âm trong chin, cheap, batch) và /dʒ/ (âm trong gin, jeep, badge) được tạo ra ở đúng cùng một vị trí: đầu lưỡi chặn hoàn toàn luồng khí ngay sau răng cửa trên, rồi thả ra kèm ma sát. Cùng vị trí lưỡi, cùng hình dạng miệng. Chỉ có một điểm khác biệt duy nhất.
Hữu thanh hay vô thanh. Chỉ vậy thôi
- /tʃ/ là âm vô thanh — dây thanh không rung, chỉ có một luồng hơi ngắn bật ra
- /dʒ/ là âm hữu thanh — dây thanh rung suốt trong lúc phát âm
Đặt một ngón tay lên cổ họng và thử xem. Nói ch trong chin: không có rung. Nói g trong gin: có tiếng ù nhẹ dưới ngón tay. Độ rung đó chính là cách duy nhất đáng tin cậy để phân biệt hai âm này — không phải độ mạnh hay độ to.
Những cặp từ dễ nhầm
- chin /tʃɪn/ vs gin /dʒɪn/
- cheap /tʃiːp/ vs jeep /dʒiːp/
- choke /tʃəʊk/ vs joke /dʒəʊk/
- chunk /tʃʌŋk/ vs junk /dʒʌŋk/
- batch /bætʃ/ vs badge /bædʒ/
- rich /rɪtʃ/ vs ridge /rɪdʒ/
Vì sao cặp âm này lại khó với người Việt
Tiếng Việt có âm "ch" khá gần với /tʃ/, nên phần đó không xa lạ. Nhưng một âm hữu thanh tương ứng, rung liên tục suốt cả âm như /dʒ/ trong tiếng Anh, thì không tồn tại trong hệ thống phụ âm tiếng Việt — phụ âm đầu trong tiếng Việt về cơ bản không phân biệt theo kiểu "rung dây thanh hay không" như vậy. Kết quả là khi gặp gin hay badge, phản xạ tự nhiên là quay về đúng cái âm "ch" đã quen, vì không có sẵn một phiên bản hữu thanh song song trong đầu. Điều cần luyện không phải là vị trí lưỡi mới, mà là bật rung dây thanh trong khi lưỡi vẫn làm đúng động tác cũ.
Cách luyện tập
Đọc luân phiên chin và gin, ngón tay luôn để trên cổ họng. Ban đầu cứ phóng đại: chin hoàn toàn không rung, gin rung ù suốt cả âm. Khi đã cảm nhận rõ sự khác biệt, giảm dần mức phóng đại về âm lượng nói chuyện bình thường. Lưỡi làm y hệt nhau ở cả hai từ. Chỉ có dây thanh là khác.
Không chắc một từ dùng /tʃ/ hay /dʒ/? PHONO đọc bất kỳ đoạn tiếng Anh nào qua camera và đánh dấu IPA cho từng từ kèm trọng âm, có cả giọng đọc Anh-Anh và Anh-Mỹ để so sánh.