-tion, -sion, -cian, -tial/-cial: năm cách viết, một quy tắc duy nhất

Lướt qua danh sách từ vựng, ta dễ có cảm giác tiếng Anh bày ra một đuôi từ mới cho mỗi trường hợp: nation, vision, musician, special trông như bốn thứ hoàn toàn khác nhau cần học thuộc riêng lẻ.

Nhưng thực ra đó là cùng một quy luật: t, c hoặc s theo sau bởi i rồi đến một nguyên âm khác hầu như luôn biến thành /ʃ/ (đôi khi là /ʒ/), và âm tiết đó không bao giờ mang trọng âm — trọng âm luôn rơi vào âm tiết ngay trước nó.

-tion: trường hợp mặc định, gần như không có ngoại lệ, luôn là /ʃən/

• nation /ˈneɪʃən/
• station /ˈsteɪʃən/
• information /ˌɪnfəˈmeɪʃən/
• education /ˌedʒʊˈkeɪʃən/

Dù chữ cái đứng trước là gì, -tion vẫn đọc là /ʃən/. Và trọng âm luôn rơi vào âm tiết ngay trước nó: infor-MA-tion, edu-CA-tion.

-cian: chỉ dùng cho nghề nghiệp, âm giống hệt /ʃən/

• musician /mjuːˈzɪʃən/
• physician /fɪˈzɪʃən/
• electrician /ɪˌlekˈtrɪʃən/

-tial / -cial: phiên bản tính từ, /ʃəl/

• special /ˈspeʃəl/
• essential /ɪˈsenʃəl/
• official /əˈfɪʃəl/
• social /ˈsəʊʃəl/

-sion là đuôi duy nhất tách thành hai nhánh

Sau phụ âm (n, l, ns) → giống -tion, /ʃən/:

• mission /ˈmɪʃən/
• tension /ˈtenʃən/
• expansion /ɪkˈspænʃən/

Sau nguyên âm → /ʒən/, một trong số ít vị trí mà phụ âm hiếm nhất tiếng Anh, /ʒ/, xuất hiện ổn định:

• vision /ˈvɪʒən/
• decision /dɪˈsɪʒən/
• television /ˈtelɪvɪʒən/
• occasion /əˈkeɪʒən/

Ngoại lệ hay bị đọc sai nhất: question

question trông như phải đọc là /ˈkwesʃən/, nhưng thực ra là /ˈkwestʃən/ — có thêm âm /t/, tức /stʃən/. Lý do là ngay trước t còn ẩn một âm /s/ (que-s-tion), và s này kéo t ra khỏi quy tắc thông thường t+i+nguyên âm→ʃ, khiến chúng dính lại thành /tʃ/. suggestion /səˈdʒestʃən/ và digestion /daɪˈdʒestʃən/ cũng tương tự.

Một quy tắc, giải quyết luôn hai vấn đề

Âm tiết ngay trước -tion/-sion/-cian/-tial/-cial hầu như luôn mang trọng âm chính: edu-CA-tion, de-CI-sion, es-SEN-tial, mu-SI-cian. Thay vì học thuộc trọng âm từng từ một, chỉ cần nhớ: gặp các đuôi này, trọng âm luôn lùi lên một âm tiết.

Cách luyện tập

Đừng sắp xếp từ vựng theo bảng chữ cái, hãy phân theo loại đuôi từ: -tion, -cian, -tial/-cial, -sion sau phụ âm, -sion sau nguyên âm, -stion. Đọc to hai, ba từ trong mỗi nhóm — quy tắc sẽ ghi nhớ nhanh hơn học từng từ riêng lẻ.

Không chắc đuôi -tion/-sion đọc là /ʃ/ hay /ʒ/, hay trọng âm rơi vào đâu? PHONO đọc bất kỳ đoạn tiếng Anh nào qua camera và đánh dấu phiên âm quốc tế cùng trọng âm cho từng từ, có cả giọng Anh-Mỹ và Anh-Anh.